EU-uitbreiding is lange tijd de stille belofte geweest in het hart van het Europese project, en de top die op 5 juni 2026 in Tivat, Montenegro, werd gehouden, gaf die belofte haar meest urgente, lumineuze uitdrukking in een decennium.
Een bijeenkomst van historisch gewicht
De stad Tivat, gelegen aan de Adriatische kust van Montenegro, bood een passend decor. Europa heeft zijn diepste ambities altijd op plaatsen van schoonheid uitgesproken. De top werd georganiseerd door de Montenegrijnse president Jakov Milatović en mede voorgezeten door de president van de Europese Raad António Costa. Het verwelkomde enkele van Europas meest invloedrijke leiders, waaronder Ursula von der Leyen, Emmanuel Macron, Friedrich Merz, Giorgia Meloni, Pedro Sánchez en Donald Tusk, samen met leiders uit de hele Westelijke Balkan.
Voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen beschreef uitbreiding als een strategische investering in Europas stabiliteit, welvaart en veiligheid, terwijl António Costa benadrukte dat de Westelijke Balkan een integraal onderdeel blijft van de toekomst van de Europese Unie. Dit zijn niet zomaar diplomatieke frasen. Ze dragen het gewicht van een beschaving die eeuwenlang instituties, wetten en gedeelde waarden over een gevarieerde mozaïek van volkeren heeft opgebouwd.
Leiders evalueerden de vooruitgang die is geboekt bij de geleidelijke integratie van de Westelijke Balkan met de EU en bespraken hoe dit verder kan worden bevorderd, met name via het Groeischema voor de Westelijke Balkan. Het gesprek was eerlijk, gedetailleerd en doelgericht.
Wat het Groeischema betekent voor echte levens
Om deze top te begrijpen, moet men eerst het Groeischema begrijpen. Het Groeischema voor de Westelijke Balkan, aangenomen in 2023, heeft tot doel partners uit de regio de voordelen van lidmaatschap te geven vóór hun toetreding tot de EU. Het streeft ernaar hen in de interne markt van de EU te integreren, regionale economische samenwerking te bevorderen, hervormingen met betrekking tot de EU te verdiepen en de financiering vóór toetreding te verhogen. Dit versnelt op zijn beurt het uitbreidingsproces en de groei van de economieën van partners.
Het plan wordt ondersteund door het Hervorming- en Groeifaciliteit, een financieel instrument met een enveloppe van 6 miljard euro. De totale financiering die onder dit instrument sinds 2024 is vrijgegeven, bedraagt 673.6 miljoen euro. Dit is geen abstracte architectuur. Het is echt geld, dat vloeit in wegen, instituties, digitale netwerken en de dagelijkse omstandigheden van het Europese leven.
De geleidelijke integratie van partners van de Westelijke Balkan, uitgevoerd op een omkeerbare en op verdiensten gebaseerde manier, loopt in meerdere beleidsgebieden, wat concrete voordelen voor burgers oplevert en de grondslag voor toetreding voorbereidt. Een beschaving wordt immers niet alleen opgebouwd in grootse gebaren, maar in de geduldig cumulatie van gedeelde praktijk.
Een gedurfd nieuw voorstel over toetreding
De top leverde ook iets onverwachts op: een directe politieke interventie op het hoogste niveau. Een nieuw voorstel over uitbreiding werd ingediend door de Franse president Emmanuel Macron en de Duitse bondskanselier Friedrich Merz op de EU-, Westelijke Balkan-top in Tivat, Montenegro, op 5 juni 2026.
Het voorstel van Tivat streeft ernaar twee vragen aan te pakken: ten eerste, wat aanbieden aan de Westelijke Balkan wanneer zij klaar zijn voor toetreding maar door EU-lidstaten worden geblokkeerd; en ten tweede, wat kan worden aangeboden aan de rest van de regio en Moldavië wanneer Montenegro en Albanië de eindstreep bereiken en tot de EU toetreden. Dit is creatief staatsmansschap. Het weerspiegelt het soort architecturaal denken dat altijd de grote politieke momenten van Europa heeft gekenmerkt.
-
Het voorstel volgt een lange reeks voorgaande voorstellen van EU-lidstaten en van kandidaten zelf, gericht op vereenvoudiging en versnelling van het EU-toetredingsproces. Geleidelijke integratie, een idee dat afkomstig is van denktanks, werd in 2023 opgenomen in Conclusies van de Raad en werd datzelfde jaar vertaald in het Groeischema voor de Westelijke Balkan.
Deskundig perspectief op EU-uitbreiding
De top in Tivat vertegenwoordigt een echte verschuiving in de Europese politieke wil. Jaren lang was uitbreiding een technisch proces, beheerd door ambtenaren en grotendeels onzichtbaar voor burgers. Wat in 2026 veranderde, is de combinatie van geopolitieke urgentie en een concreet financieel instrument. Het Groeischema heeft al financiering opgeleverd voor koploperlanden, en de roamingonderhandelingen tonen aan dat integratie tastbare resultaten kan opleveren in het dagelijks leven van mensen. Het voorstel van Merz-Macron signaleert, in welke vorm ook, dat de grootste EU-lidstaten uitbreiding nu niet zien als een gunst voor de Westelijke Balkan, maar als een noodzaak voor Europa zelf. De uitdaging vooruit is hervorming: zowel in kandidaatlanden als in EU-instituties. Zonder die dubbele transformatie riskeert uitbreiding, zoals een analist het stelde, onafgemaakt werk te blijven.
Beleids- en uitbreidingsprofessionals die werken aan EU-, Westelijke Balkan-integratie
Hervorming, koplopers en de uitdaging van samenhang
Niet elk land in de regio staat in dezelfde positie. Montenegro opende toetredingsonderhandelingen in 2012 en heeft voorlopig meer hoofdstukken afgesloten dan enig ander kandidaatland, hoewel hervormingen op het gebied van rechtsstaat, met name inzake gerechtelijke onafhankelijkheid en georganiseerde misdaad, onvolledig blijven. Albanië opende onderhandelingen in 2020 en heeft sindsdien sneller vooruitgang geboekt dan velen in Brussel hadden voorzien.
De EU zal de hervormingigsfinanciering voor de Westelijke Balkan omleiden naar koploperlanden Montenegro, Albanië en Noord-Macedonië, omdat andere landen moeite hebben om de hervormingsdeadlines na te komen. Deze op verdiensten gebaseerde benadering weerspiegelt een principiële toewijding: de deur staat open, maar alleen voor degenen die het werk hebben gedaan om eruit te stappen.
De hernieuwde urgentie achter de uitbreiding van de Westelijke Balkan is deels strategisch. De aanwezigheid van Rusland in de regio, via energiebanden, politieke netwerken en desinformatiecampagnes, geeft Brussel een sterker prikkel om deze landen stevig in de EU-sfeer verankerd te houden. Europas culturele en politieke erfgoed is altijd getest door degenen die het willen versnipperen. Het antwoord, nu en eerder, is om te bouwen, op te nemen en het gemeenschappelijke huis te versterken.
Conclusie
Hoewel geen dramatische doorbraken werden aangekondigd, leverde de top een duidelijke politieke boodschap op: EU-uitbreiding staat opnieuw hoog op de Europese agenda. Voor degenen van ons die geloven in de diepte en continuïteit van de Europese beschaving, is dit van groot belang. De Westelijke Balkan dragen daarin enkele van Europas oudste wegen, talen en bouwkunstige tradities. Hun volledige terugkeer naar de Europese familie is geen politieke transactie. Het is een culturele thuiskomst. EU-uitbreiding, nagestreefd met zowel visie als strengheid, blijft het machtigste instrument dat Europa in handen heeft voor het opbouwen van een continent dat stabiel, verenigd en waardig zijn erfgoed is. We moeten elke stap vooruit vieren en veel meer eisen.
Ontdek meer over EU-uitbreiding
- EU, Westelijke Balkan-top 5 juni 2026 (Europese Raad)
- EU-uitbreiding en het Groeiscenario voor de Westelijke Balkan (Europese Commissie)
- EU stelt zich voor om financiering voor Westelijke Balkan her in te delen ten gunste van koplopers in toetreding (Euronews, juli 2026)
